Дар давоми ду даҳсолаи охир Ҷумҳурии Тоҷикистон ба маркази байналмилалии эътирофшудаи пешбурди масъалаҳои об ва иқлим табдил ёфта аст. Нақши асосиро дар ин раванд Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон доранд ва зери роҳбарии Сарвари давлат масъалаҳои об, ҳифзи пиряхҳо ва идоракунии устувори муҳити зист ба авлавияти стратегии давлат ва унсури муҳими амнияти миллӣ мубаддал гардиданд.
Ба шарофати дурнамои стратегӣ ва дипломатияи муваффақ, кишвар тавонист масъалаҳои об ва иқлимро ба сатҳи мушкилоти ҷаҳонӣ баланд бардорад ва равишҳои навро барои таъмини рушди устувор, энергетика ва амнияти экологӣ ташаккул диҳад. Тоҷикистон ба яке аз давлатҳое табдил ёфтааст, ки мушкилоти минтақавӣ ва манфиатҳои ҷомеаи ҷаҳониро дар атрофи рӯзномаи об бомуваффақият муттаҳид кардааст ва баҳсҳои коршиносон ва қабули қарорҳоро дар доираи СММ ташвиқ кардааст.
МУШКИЛОТИ ҶАҲОНӢ: НОРАСОИИ ОБ ВА ЗАРУРАТИ ҲАМКОРИИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ
Айни замон тибқи арзёбиҳои институтҳои СММ, ҳудуди 900 миллион нафар аҳолии сайёра аз нарасидани оби нӯшокӣ танқисӣ кашида, қариб се миллиард нафар аҳолии дунё ба беҳдошти замони муосир дастрасӣ надорад, аз шаш як ҳиссаи аҳолии ҷаҳон ба маҳсулоти ғизоӣ дастрасии кофӣ надорад ва соли 2030, тақрибан 47% аҳолии ҷаҳон дар минтақаҳое, ки фишори шадиди нарасидани об мебошад, зиндагӣ хоҳанд кард.
Дар соли 2050 аҳолии ҷаҳон то 9 млрд хоҳад расид ва бодарназардошти афзоиши босуръати аҳолӣ, олимону коршиносон то соли 2030 мушкилоти норасоии обро барои қариб 40%-и аҳолии ҷаҳон арзёбӣ менамоянд. Аз сабаби набудани ҳамоҳангӣ байни давлатҳое, ки ҳавзаҳои оби фаромарзиро истифода мебаранд, вазъро мураккаб гардондааст. Ҳавзаҳои дарёҳои фаромарзӣ 45% қисмати хушкии дунёро дар бар мегиранд, ки дар ин ҳавзаҳо 145 кишвари дунё ҷойгир буда, 40 фоизи аҳолии ҷаҳон зиндагӣ мекунанд. Ҳама гуна ноустувории тавозуни об метавонад боиси ташаннуҷи байналмилалӣ гардад. Барои давлатҳои Осиёи Марказӣ, ки беш аз нисфи оби ҳавзаи баҳри Арал аз Тоҷикистон сарчашма мегирад, ин мушкилот махсусан муҳиманд.
ТАШАББУСҲОИ ТОҶИКИСТОН: САҲМЕ, КИ ДАР САТҲИ ҶАҲОНӢ ЭЪТИРОФ ШУДААСТ
Маҳз, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, муаллиф ва ташаббускори қарорҳои калидии қабулкардаи Маҷмаи Умумии СММ ба ҳисоб мераванд, ки ба фаҳмиши ҷаҳонии масъалаҳои об ва иқлим таъсир расониданд:
- Соли байналмилалии оби тоза – соли 2003;
- Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», солҳои 2005-2015;
- Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об, соли 2013;
- Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои руш ди устувор, солҳои 2018-2028»;
- Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо – соли 2025.
Ин ташаббусҳо дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии об, баланд бардоштани огоҳӣ аз аҳамияти ҳифзи пиряхҳо – манбаи муҳими об барои Осиё, Аврупо ва дигар минтақаҳои ҷаҳон, нақши муҳим бозидаанд.
РАВАНДИ ОБИ ДУШАНБЕ – ПЛАТФОРМАИ ЭЪТИРОФШУДАИ ҶАҲОНӢ
Аз соли 2018 инҷониб, Тоҷикистон мизбони Ра ванди оби Душанбе мебошад, ки як механизми байналмилалӣ барои мубодилаи таҷрибаҳои беҳтарин ва таҳияи роҳҳои ҳалли масъалаҳои об мебошад. Он ба яке аз платформаҳои мақсад нок дар омодагӣ ба Конфронси дуюми оби СММ буд, ки соли 2023 дар Ню-Йорк бо ташаббуси Тоҷикистон ва Шоҳигарии Нидерландия баргузор шуд. Дар ин Конфронс зиёда аз 10 ҳазор намоянда иштирок карда, 700 иқдом ва садҳо пешниҳод дар робита ба беҳтарсозии идораи за хираҳои об мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.
Зимни ҳамоиш Президенти Ҷумҳурии Тоҷики стон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии ифтитоҳии худ чунин таъкид карданд: «Об бояд ҳамчун омили муттаҳидсозанда, василаи сулҳ, рушд ва ҳамкории кишварҳо дар миқёси бай налмилалӣ арзёбӣ гардад».
ПИРЯХҲО ҲАМЧУН ЗАХИРАИ СТРАТЕГӢ
Масоҳати умумии пиряхҳои Тоҷикистон беш аз 11 ҳазор км2 буда, тақрибан 8%-и ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд ва 845 км3 захираҳои об дар пиряхҳо маҳфуз мебошанд.
Ин пиряхҳо таъминоти устувори дарёҳои асосии минтақа: Амударё, Вахш, Панҷ ва Сирдарёро таъмин мекунанд. Тағйирёбии иқлим обшавии онҳоро суръат ме бахшад ва хатарҳои зеринро ба миён меорад:
- норасоии мавсимии об;
- таҳдиди обхезӣ ва сел;
- аз даст додани устувории тавозуни энергетикӣ дар кишварҳои Осиёи Марказӣ.
Дар ин робита, маҳз Президенти Ҷумҳурии Тоҷи кистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аввалин шуда масъалаи обшавии пиряхҳоро дар сатҳи СММ ба миён гузоштанд ва як биниши куллии ҳифзи пи ряхҳои кӯҳӣ ҳамчун омили амнияти ҷаҳонӣ пеш ниҳод карданд. Эълон шудани Соли байналмилалии ҳифзи пир яхҳо (2025) посухи Тоҷикистон ба зарурати назо рат ва пешгирии ин таҳдидҳо мебошад. Созмонҳои байналмилалӣ ин афзалиятро тасдиқ мекунанд.
Масалан, Петтери Таалас, дабири кулли Созмони байналмилалии обуҳавошиносӣ иброз медорад: «Мо бо чашм дидем, ки бо пиряхҳо чи рух медиҳанд ва комилан мефаҳмем, ки Тоҷикистон чаро ин қадар ба масъалаи об ва пиряхҳо таваҷҷуҳ дорад. Пиряхҳои Тоҷикистон – манбаи ҳаёт дар тамоми Осиёи Марказӣ».
Рафаэл Гросси, директори генералии Агентии байналмилалӣ оид ба неруи ҳастаӣ таъкид кард: «Ҳифзи пиряхҳо калиди мубориза бо норасоии об дар саросари ҷаҳон аст. Мо ташаббусҳои Тоҷикистонро дастгирӣ мекунем ва омодаем, ки барои таҳқиқоти илмӣ ва мониторинг мусоидат намоем».
ЗАХИРАҲОИ ОБИ ТОҶИКИСТОН: АРЗЁБИИ ИЛМӢ ВА ИҚТИДОР Дарёҳо Дар кишвар 25 227 дарё ва сойҳо мавҷуд аст, ки ҷараёни оби бозтавлидшавандаи онҳо ба 64 км3/сол баробар аст ва 55% захираҳои оби солонаи ҳавзаи баҳри Арал дар Тоҷикистон ташаккул меёбад.
КӮЛҲО ВА ОБАНБОРҲО
Тоҷикистон зиёда аз 2300 кӯл (705 километри мураббаъ) дорад, ки иқтидори умумии онҳо 46,3 км3, аз ҷумла 20 км3 оби ширин мебошад. Дар Тоҷикистон зиёда аз 2300 кӯл (масоҳат 705 км2) мавҷуданд, ки ҳаҷми умумии захираҳои оби онҳо 46,3 км3-ро ташкил медиҳад, аз ин миқдор 20 км3 обҳои ширин мебошанд. Шумораи обанборҳо 11 адад буда, ҳаҷми умумии муфиди онҳо – 7,5 км3.
ОБИ ЗЕРИЗАМИНӢ
Захираҳои обҳои зеризаминии барқароршаван да 18,7 км3/сол ҳисоб карда шуда, аз он 2,8 км3/сол захираҳои истифодашаванда маҳсуб меёбанд. Ин маълумотҳо нақши истисноии кишварро ҳам чун «қалби об»-и табиии Осиёи Марказӣ таъкид мекунад.
АҲАМИЯТИ ГЕОПОЛИТИКИИ ДИПЛОМАТИЯИ ОБ
Тоҷикистон нишон медиҳад, ки масъалаҳои об метавонанд ҳамчун абзори ҳамкорӣ ба ҷои муқо вимат хизмат кунанд. Модели пешниҳодшудаи кишвар инҳоро дар бар мегирад:
- тадқиқоти илмӣ;
- мубодилаи маълумот;
- идоракунии устувори обҳои фаромарзӣ;
- рушди энергияи «сабз»;
- мутобиқшавӣ ба иқлим.
Коршиносон ин равишро ҳамчун асос барои пешгирии низоъҳои эҳтимолӣ мешуморанд, бо назардошти он ки дар саросари ҷаҳон зиёда аз 200 дарёи баҳсбарангези фаромарзӣ мавҷуданд.
САҲМИ ТОҶИКИСТОН ДАР АМНИЯТИ ГЛОБАЛӢ ВА ОЯНДАИ МИНТАҚА
Дар солҳои охир, Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба яке аз меъморони калидии Рӯзномаи ҷаҳонии об ва иқлим мубаддал гардид. Бо ташаббусҳои созанда ва дурбинонаи Сарвари давлат, дипломатияи об ба ҷузъи комили сиёсати байналмилалии кишвар табдил ёфта, ба ҷаҳониён роҳҳои нави ҳалли масъалаҳои камбуди об, хатарҳои иқлимӣ ва ҳифзи захираҳои табииро пешниҳод намуд. Кишвар на танҳо иродаи сиёсӣ нишон медиҳад, балки абзорҳо ва механизмҳое пешниҳод мекунад, ки амнияти обии наслҳои ояндаро таъмин хоҳад кард.
Дар шароити афзоиши аҳолӣ, тағйирёбии иқлим ва норасоии захираҳо, таҷрибаи Тоҷикистон барои давлатҳое, ки барои таъмини устуворӣ ва ҳамоҳангӣ байни одамон ва табиат талош мекунанд, ба намуна табдил меёбад.
Гул ШАРИФЗОДА, муовини сардори раёсати захираҳои оби
Вазорати энергетика ва захираҳои об,
номзади илмҳои геология ва минералогия
ПАЁМҲО